Birçok sektör, çalışma şartlarının genel iş hukuku düzenlemeleriyle tam olarak örtüşmediğini ileri sürerek sektöre özgü ayrı iş kanunları talep etmektedir. Ancak kanun koyucu, bu talepleri ayrı bir kanun ihdas etmek yerine, sektörlerin kendine özgü risk ve çalışma koşullarını dikkate alarak 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında özel düzenlemeler ve istisnai hükümler getirmek suretiyle karşılamaktadır.
Bu yaklaşımın en belirgin örneklerinden biri, çalışma koşullarının ağırlığı ve yüksek risk faktörleri nedeniyle yeraltı maden işyerlerinde çalışan işçiler için öngörülen özel düzenlemelerdir. Bu kapsamda yeraltı maden işçilerine ilişkin hükümler, genel iş hukuku uygulamalarından önemli ölçüde ayrışmaktadır.
Sektörel Mevzuat ve Çalışma Düzeni:
• Yer Altı Maden İşlerinde Günlük ve Haftalık Çalışma Süresi Sınırı
Genel çalışma süresi haftalık 45 saat iken, yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk, haftada ise en çok otuz yedi buçuk saat olarak sınırlandırılmıştır
Haftalık çalışma süresi 37,5 saat olan yeraltı maden işçisi bakımından da saat ücreti; günlük ücret sisteminde günlük ücretinin 6,15’e (6 saat 15 dakika) bölünmesi (37,5:6=6 saat 15 dakika), aylık ücret sisteminde aylık ücretinin 187,5’a bölünmesi suretiyle hesaplanmalıdır.
• Yer Altında Çalışma Süresinden Sayılan Hazırlık Süreleri
Madenlerde, taşocaklarında veya her ne şekilde olursa olsun yer altında çalışılacak işlerde; işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri/girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için geçen süreler işçinin günlük çalışma süresinden sayılır.
• Yer Altı Maden İşlerinde Fazla Çalışma Yasağı ve Ücretlendirme
Zorunlu ve olağanüstü haller dışındaki durumlarda, yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Kanun’un izin verdiği istisnai hallerde ise, haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saatlik fazla çalışma için ödenecek ücret, normal saatlik ücretin en az %100 zamlı haliyle ödenmek zorundadır
• Yer Altı İşlerinde Artırılmış Yıllık Ücretli İzin Süreleri
Yer altı işlerinde çalışan işçilerin dinlenme hakları da özel olarak korunmuştur. Bu kapsamda, yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri, Kanun’da kıdeme göre belirlenen temel izin sürelerine dörder gün ilave edilerek uygulanır
• Yer Altı İşlerinde Feshin Geçerli Sebebe Dayandırılması ve Kıdem Şartı Normal şartlarda bir işçinin iş güvencesinden yararlanabilmesi için en az altı aylık kıdeminin olması gerekirken, yer altı işlerinde çalışan işçiler için bu şart aranmamaktadır. Dolayısıyla, yer altı çalışanları işe başladıkları andan itibaren feshin geçerli sebebe dayandırılması hakkına sahip olurlar
• Yer Altı İşlerinde Engelli İşçi Çalıştırma Yasağı ve Kontenjan Hesabı
Mevzuat uyarınca, yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılması kesinlikle yasaktır. Ayrıca, bir işyerindeki toplam işçi sayısı üzerinden hesaplanan engelli kontenjanı tespit edilirken, yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar bu hesaba dahil edilmezler
• Yer Altı Maden İşyerlerinde Geçici İş İlişkisi Yasağı
İş Kanunu’na göre, kamu kurum ve kuruluşları ile yer altında maden çıkarılan işyerlerinde özel istihdam büroları aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulması kanunen yasaklanmıştır. Bu düzenleme, işin niteliği gereği yüksek risk taşıyan bu bölgelerde operasyonel sürekliliğin ve iş güvenliğinin korunmasını amaçlamaktadır.
• Yer Altında Kadın ve Çocuk Çalıştırma Yasağı
Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında çalışılacak işlerde; on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması kesinlikle yasaktır.
• Yer Altı Maden İşletmeciliğinde Kıdem ve Ücret Alacaklarının Güvencesi
Rödövans sözleşmeleri çerçevesinde yer altı maden işletmeciliği yapan şirketlerin mallarının Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından satılması halinde, elde edilen gelirler öncelikle bu şirketlerde çalışmış olan işçilerin kıdem ve ihbar tazminatları ile fazla çalışma ve izin alacaklarının ödenmesinde kullanılır.
• Diğer Mevzuatlarda yer alan Düzenlemeler:
Yeraltı maden işyerlerinde çalışan işçiler bakımından yalnızca iş hukuku değil, sosyal güvenlik ve vergi mevzuatı açısından da önemli farklılıklar ve avantajlı uygulamalar bulunmaktadır.
Bu kapsamda:
• Fiili hizmet süresi zammı (yıpranma payı) uygulanmakta,
• Bu uygulama sayesinde hem prim gün sayısı artmakta hem de emeklilik yaşı aşağı çekilebilmektedir,
• Emeklilik (yaşlılık aylığı) koşulları, diğer sigortalılara kıyasla daha avantajlı hale gelmektedir.
Vergisel boyutta ise:
• Yeraltı maden işletmelerinde, özellikle toprak altı işletmesi kapsamında yürütülen faaliyetlerde,
• Cevher istihsali ve buna bağlı işlerde çalışan hizmet erbabının münhasıran yer altında geçen çalışma sürelerine ait ücretleri,
• Ayrıca yıllık dönemler itibarıyla yapılan ikramiye ve benzeri ödemelerin yer altında çalışılan süreye isabet eden kısımları
bakımından, ilgili mevzuat çerçevesinde gelir vergisi istisnası veya avantajlı vergilendirme uygulamaları söz konusu olabilmektedir.
Tüm bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde; yeraltı maden sektöründe faaliyet gösteren işverenlerin:
• Yalnızca genel iş hukuku hükümlerine değil,
• Aynı zamanda sosyal güvenlik ve vergi mevzuatı kapsamındaki sektöre özgü özel düzenlemelere de tam ve doğru şekilde uyum sağlamaları
kritik önem taşımaktadır.
Sonuç ve Değerlendirme
Yeraltı maden işyerleri, çalışma koşullarının ağırlığı ve yüksek risk düzeyi nedeniyle iş hukuku bakımından en sıkı ve özel düzenlemelere tabi alanlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bu çerçevede, genel iş hukuku kurallarından ayrışan önemli uygulamalar söz konusudur.
Bu kapsamda:
• Çalışma süreleri önemli ölçüde sınırlandırılmış,
• Fazla çalışma büyük ölçüde yasaklanmış,
• Dinlenme ve yıllık izin hakları artırılmış,
• İş güvencesi hükümleri genişletilmiştir.
Söz konusu düzenlemeler, işin doğasından kaynaklanan riskleri dengelemeye ve çalışanların korunmasına yöneliktir.
